Er zijn filosofen die colleges geven. Er zijn filosofen die boeken schrijven. En er zijn filosofen die in de gevangenis zitten omdat ze hun ideeën iets te letterlijk hebben genomen. De Markies de Sade behoorde tot die laatste categorie.
De naam alleen al roept tegenwoordig zwepen en kerkers op. Lustmoord en ook zo leuk: doodslag. Het woord sadisme stamt niet voor niets van hem. Daarmee lijkt het dossier gesloten: een verschrikkelijke perverseling uit de achttiende eeuw die toevallig ook kon schrijven.
Maar dat is te makkelijk.
Want als je de teksten van Donatien Alphonse François de Sade leest, ontdek je iets ongemakkelijks: hij dacht diep na. Systematisch zelfs. Hij schreef geen pornografie om op te winden, hij schreef pornografie om een filosofisch experiment uit te voeren. Zijn vraag was simpel.
Wat gebeurt er als je werkelijk consequent bent met vrijheid?
Niet een beetje vrijheid.
Niet vrijheid binnen fatsoen.
Maar totale vrijheid.
Eeuw van de Verlichting
De achttiende eeuw was de eeuw van de Verlichting. Mensen geloofden plotseling dat rede, natuur en vrijheid de wereld beter zouden maken. Filosofen als Jean-Jacques Rousseau en Voltaire droomden van een mens die eindelijk verlost was van kerk en tirannie. De Sade keek daarnaar en dacht: goed idee. Maar dan ook echt. Als de natuur de enige wet is, waarom dan morele regels volgen? Als God niet bestaat, wie verbiedt dan wreedheid? Als vrijheid absoluut is, waarom zou iemand de vrijheid van een ander nog respecteren?
Zijn romans zijn eigenlijk lange, koortsachtige debatten. Figuren houden eindeloze monologen waarin ze betogen dat misdaad, lust en geweld volledig rationeel zijn. Dat de natuur zelf wreed is. Dat moraal niets anders is dan een afspraak van zwakkeren om zich tegen sterkeren te beschermen. Het is filosofie in zijn meest ongemakkelijke vorm: een reductio ad absurdum.
De Sade neemt de idealen van de Verlichting onder de loep en draait de volumeknop helemaal open. En dan begint het te gillen. Het is een genadeloze natuurfilosofie. Hoe zit de natuur in elkaar? De ene soort verslindt de andere om te overleven.
Nietzsche komt in de buurt
Daarom zit hij dichter bij denkers als Friedrich Nietzsche dan bij de vaak al te brave verlichtingsfilosofen. Ook Nietzsche wantrouwde moraal. Ook hij zag dat veel waarden simpelweg machtspolitiek zijn, verpakt als deugd. Alleen kwam Nietzsche niet op het idee om orgieën in driehonderd pagina’s te beschrijven. De Sade wel.
De kerker als schrijfdomein
Het resultaat was dat hij het grootste deel van zijn leven in gevangenissen en gestichten doorbracht. Onder het Ancien Régime. Onder de Revolutie. Onder Napoleon. Iedereen vond hem uiteindelijk te veel, te genadeloos, te gevaarlijk. Zelfs de Fransen. Ironisch genoeg werd hij pas in de twintigste eeuw serieus genomen. Denkers als Georges Bataille, Michel Foucault en Simone de Beauvoir begonnen hem te lezen als filosoof. Niet omdat ze zijn wereld wilden, maar omdat hij iets blootlegde. Namelijk dat vrijheid zonder grenzen niet automatisch menselijkheid oplevert. Integendeel. Als je alle regels weghaalt, blijft er niet per se een nobele natuurmens over. Meestal blijft er gewoon een roofdier over.
Filosofie van de waanzin
Markies de Sade is daarom misschien wel de donkerste voetnoot van de Verlichting. Hij is de man die het experiment uitvoerde dat anderen alleen maar theoretisch aandurfden. En het resultaat was zo afschrikwekkend dat men hem liever krankzinnig verklaarde dan bloedserieus nam. Misschien is dat ook wel begrijpelijk. Wat blijft erover van moraal als je alle piketpaaltjes omtrekt?
Het antwoord van Sade is huiveringwekkend eenvoudig: macht.
Het is all over the world Sade wat de klok slaat
Private equity die een zorginstelling leegzuigt? Sade.
Techmiljardairs die democratie als hinderlijke bug zien? Sade.
Politici die vluchtelingen geboeid laten verzuipen en daarna grensbewaking mompelen? Sade in maatpak. CEO’s die duizenden ontslaan en zichzelf een bonus geven wegens strategische heroriëntatie? Sade, Sade!
De Sade in onszelf
Je kunt Sade niet eenvoudig wegzetten als monster. Dan kun je doen alsof jij er niets mee te maken hebt. De conclusie is: we hebben de Sade in onszelf niet overwonnen. We nemen hem juist zeer serieus. Sterker nog: we hebben hem worldwide gedigitaliseerd en daarmee gesocialiseerd. Dat maakt het thans zo rampzalig.
Sade laat zien dat achter keurige woorden vaak gewoon georganiseerde lust schuilt. Lust in bezit. Lust in ultieme controle. Lust in vernedering. Lust op het recht om andermans leven als grondstof te gebruiken. Zie de stand van zaken nu, Epstein, of de bloedkoralen ketting van eerdere en huidige genocides, bombardementen.
Sade is filosofie. Vuile filosofie, ja. Maar wel filosofie.
Simone de Beauvoir zag dat al: Sade is niet interessant omdat hij pervers is, maar omdat hij met afschuwelijke precisie laat zien wat er gebeurt als absolute vrijheid wordt losgekoppeld van wederkerigheid. Vrijheid zonder enige verantwoordelijkheid naar de ander leidt bij Sade tot een vorm van volstrekt irrationele bevrijding.
Het wordt puur feodalisme, met erectie.
Ps: Zie ook de Epstein affaire, lees De Oerhoer: https://www.uitgeverijpartout.nl/product/18990533/de-oerhoer
Reactie plaatsen
Reacties