Artikel: Geopolitiek en religie: een complex samenspel
Loving Geopolitics Magazine Jaargang 2 nr. 4
In dit artikel onderzoekt de auteur de relatie tussen geopolitiek en religie en hoe deze relatie de wereldorde, conflicten en diplomatie vormgeeft.
Religie en zelfkritiek, een zeldzame combi..
Als jongen zwierf ik liftend door Turkije en bracht soms dagenlang door bij een of andere hoogst gastvrije familie. Ik at mee met de (uitsluitend) mannen, gehurkt rond de yuvarlak masa, een lage ronde eettafel. Als er die dag maar 1 ei gelegd was door de kip, was dat ei voor mij, de gast. Die meest hartelijke verwelkoming van een vreemdeling was in de islamitische cultuur hoogst gebruikelijk. Ik herinner mij een gesprek op het dorpspleintje met de lokale imam. Dat gesprek ging met handen en voeten over Allah en God, Mohammed en Jezus. Ik formuleerde voorzichtig enige islamkritiek, met name op het patriarchaat en ook op het verbod om alcohol te drinken (ik had nu eenmaal enorm trek in een borrel). Op een gegeven moment begon de imam op zijn beurt ietwat lacherig mij, - in zijn ogen vanzelfsprekend een christenhond, aan te vallen. Hij fulmineerde dat christenen knettergek waren. Hij sloeg zich even later schaterend op de knieën: wij christenen geloofden immers dat Jezus de Zoon van God was en ook nog eens uit een godbetert Maagd geboren was! Zijn als altijd gebiedende wijsvinger wees eerst naar zijn, en vervolgens naar mijn voorhoofd. Iedereen om ons heen kreeg de slappe lach, ik lachte mee, daar had ik (en trouwens ook Maria) niet van terug..tja, religie, die bedrijf ik sindsdien maar liever in m’n eentje..
Religie als de motor van geopolitiek
Geopolitiek en religie zijn twee formidabele krachtenvelden, die de loop van de geschiedenis altijd zeer dynamisch hebben beïnvloed. Hoewel ze op het eerste gezicht uit verschillende domeinen lijken te beslaan, zijn hun interacties diepgaand en complex. Religie, als een verzameling van overtuigingen en praktijken die betrekking hebben op het bovennatuurlijke, heeft door de geschiedenis heen een centrale en zelfs cruciale rol gespeeld in de vorming van culturen en samenlevingen. Talrijke religies hebben geleid tot de oprichting van religieus geïnspireerde staten of ideologieën, wat op zijn beurt hun geopolitieke situatie zeer sterk heeft beïnvloed.
Israël als religieus kruitvat
Het Israëlisch-Palestijnse conflict is de actuele illustratie van de diepe wortels van religie in de geopolitiek van deze regio. De relatie tussen de religies van het jodendom en de islam is een uiterst gewelddadige. Daar, waar de verschillende orthodox religieuze groeperingen hun historische claims op bepaalde gebieden leggen, zorgt dit voor complexe en langdurige conflicten, die daar zelfs al eeuwenlang bestaan. Denk hierbij ook eens aan de kruistochten, als hevige botsingen tussen christendom en islam, met alle geopolitieke gevolgen van doen. Toen reeds! Van het Israëlisch-Palestijnse conflict een religieus conflict maken is wat de absolute relifanaten daar doen, en wat doorbroken zou moeten worden. Alleen dan zijn de compromissen mogelijk die nodig zijn om het almaar repeterende bloedvergieten te stoppen.
Ander religieus geweld
Overal speelt de invloed van religieus geweld op diplomatieke betrekkingen en allianties tussen staten een rol. Voorheen was dat bij ons de eeuwige strijd tussen katholieken en protestanten, tegenwoordig speelt de gewelddadige strijd tussen het christendom en de islam een hoofdrol, in extremis in Israël, maar ook, onder meer door de fanatici van IS, dan wel van de Ku Klux Clan, die immers elkaars islamitisch, dan wel christelijk bloed wel kunnen drinken. All over the world kunnen ook andere religieuze verschillen aanleiding geven tot gewelddadige spanningen en conflicten tussen naties. Denk aan tal van Aziatische landen, bv. hoe de boeddhistische meerderheid van Myanmar botst met de minderheid van de islamitische Rohingya-bevolking. Ook India kent een bloedige doorgaande strijd tussen hindoes en moslims. Religie kan ook binnen een (1) religie een belangrijk onderdeel zijn van de motivaties achter geopolitieke acties, denk aan de eeuwige strijd tussen soennieten (Irak) en sjiieten (Iran). Leiders kunnen religieuze retoriek gebruiken om hun beleid te rechtvaardigen en de steun van hun bevolking te verkrijgen. (Hitler: Gott mit uns) Dit kan een aanzienlijke impact hebben op internationale betrekkingen en de perceptie van een land in de wereldgemeenschap. Denk bijvoorbeeld aan Poetin en zijn idee-fixe voor een Groot Russisch Orthodox Rijk, geïnspireerd door de fundamentalistische aartsbisschop Kirill.
Conclusie
Kortom, de relatie tussen geopolitiek en religie is gecompliceerd en diepgaand. Religie kan maar al te vaak de oorzaak van verdeeldheid zijn in de wereldpolitiek. Het begrijpen van deze dynamiek is van cruciaal belang voor het bouwen van vreedzame betrekkingen en het streven naar stabiliteit in een steeds veranderende wereld. Misschien moeten we in plaats van diplomaten en politici, de geestelijke, oftewel religieuze leiders met elkaar laten onderhandelen over vrede? Hoe zou dat zijn, een gesprek over vrede in Oekraïne tussen de paus van Rome en aartsbisschop Kirill van Moskou? De Koran verhaalt over de profeet Mohammed, die op een vraag van een volgeling: ‘wat moeten wij doen als een Joodse begrafenisstoet passeert?’ antwoordt: ‘Neem je hoed af en kniel.’ Filosofie van de dood, zoveel is zeker.
Rutger W. Weemhoff publicist en pacifist
Ps Hannah Arendt was geen fan van religie. Zeker niet van het christendom. Het geloof legt de nadruk te veel op de hemel en zielenheil, niet op de wereld. Toch is haar filosofie doorspekt van christelijke begrippen als vergeving, verzoening en belofte. Maar daarbij gaat het haar altijd om een goede samenleving en niet om het verwerven van eeuwig leven. Het wonder bestaat daarin, dat er wereldwijd überhaupt mensen geboren worden. En met hen een nieuw begin.
