Jacob Israël de Haan en diens novelle 'Ondergangen'
Gepubliceerd op 9 november 2026 om 07:30
Over een eigenzinnige schrijver, een vergeten roman en de dramatische televisiebewerking door Videotheater
Ik wil graag deze bespreking opbouwen rond de bijzondere combinatie van Jacob Israël de Haans literaire verbeeldingskracht, zijn bewogen levensgeschiedenis ( o.a. de moord op hem door een Zionist!) en de manier waarop wij bij Videotheater zijn novelle Ondergangen hebben omgezet in een dramatische filmproductie.
Jacob Israël de Haan: de duistere psychologie van de ondergang
Jacob Israël de Haan (1881–1924) was een van de meest eigenzinnige en controversiële figuren uit de Nederlandse literatuur van het begin van de twintigste eeuw. Schrijver, dichter, jurist en journalist: De Haan was een man van grote intellectuele begaafdheid, maar ook van innerlijke tegenstrijdigheden. Zijn leven werd beheerst door botsingen tussen zijn persoonlijke verlangens (homoseksualiteit) en de moraliteit van zijn tijd. Hij vocht voor zijn persoonlijke vrijheid en had de pest aan maatschappelijke conventies. Hij blonk uit door zijn fanatieke idealisme dat botste op de toenmalige politieke werkelijkheid.
Naast Pijpelijntjes valt er nog veel meer literair werk te ontdekken
Neem bv. zijn roman Pathologieën.Zijn literaire werk getuigt van een fascinatie voor de minder fraaie kanten van de menselijke psyche. Macht, driften, perverse seksualiteit, familiale afhankelijkheid en psychische ontwrichting zijn terugkerende thema's. Wie De Haan uitsluitend kent van zijn geruchtmakende roman Pijpelijntjes of zijn tragische politieke einde in Palestina, mist een opmerkelijk deel van zijn literaire nalatenschap.
Een leven vol tegenstrijdigheden
De Haan werd geboren in Smilde en groeide op in een orthodox-joods milieu. Hij werd onderwijzer, studeerde rechten en ontwikkelde zich tot schrijver en journalist. Zijn roman Pijpelijntjes uit 1904 veroorzaakte grote opschudding door de openhartige beschrijving van een homoseksuele relatie. De maatschappelijke reacties waren zo heftig dat hij zijn werkkring verloor.
Zijn levensloop bleef gekenmerkt door radicale wendingen. Hij was socialist, verdiepte zich later opnieuw in het jodendom en werd actief binnen de zionistische beweging. In 1919 vertrok hij naar Palestina. Daar keerde hij zich uiteindelijk tegen het politieke zionisme, omdat hij zich verzette tegen de behandeling van de Arabische bevolking en de politieke koers van de beweging.
Op 30 juni 1924 werd hij in Jeruzalem vermoord. Zijn politieke overtuigingen, zijn literaire werk en zijn persoonlijke levensgeschiedenis maken hem tot een figuur die zich moeilijk in één hokje laat plaatsen.
Wie zich verder in zijn leven wil verdiepen, kan terecht bij Onrust: het leven van Jacob Israël de Haan, 1881–1924 van Jan Fontijn, een biografie die niet alleen een persoonlijk levensverhaal vertelt, maar ook de culturele en politieke spanningen van zijn tijd belicht.
Ondergangen: een verontrustende studie van menselijke verhoudingen
In 1907 publiceerde De Haan Ondergangen, een werk dat lang in de schaduw bleef van zijn bekendere romans. Het is een opmerkelijk werk, niet alleen vanwege de ongewone personages en hun psychologische intensiteit, maar ook vanwege de manier waarop De Haan menselijke relaties voorstelt als een eeuwige strijd om de macht over de Ander. Met daartegenover de algehele afhankelijkheid van de Ander..
Sado/maso!
Zijn personages zijn geen keurige voorbeelden van burgerlijke deugdzaamheid. Zij worden voortgedreven door geheime verlangens, existentiële angsten en tomeloze driften, die de maatschappelijke conventies tot het uiterste genadeloos onder druk zetten.
Confronterend.
De titel Ondergangen is daarbij veelzeggend. Het gaat niet uitsluitend om een letterlijke of maatschappelijke ondergang, zijn personages raken verstrikt in duistere verhoudingen waaraan zij zich niet eenvoudig kunnen onttrekken. Wie heeft de macht over wie? Juist die vragen geven het werk een verrassend moderne lading.
De Haan kijkt niet alleen naar wat mensen doen, maar vooral naar de verborgen drijfveren die hun gedrag bepalen. Achter de uiterlijke omgangsvormen gaan machtsstrijd, obsessies en destructieve verlangens schuil. In die zin is Ondergangen niet alleen een literair curiosum uit het begin van de vorige eeuw, maar ook een indringende verkenning van de duistere kanten van menselijke relaties.
Van literatuur naar drama: Videotheater
Die psychologische spanning vormde ook het uitgangspunt voor de dramatische bewerking van Ondergangen door Videotheater. In deze productie wordt de aandacht verlegd naar de verhouding tussen twee broers. Een broer met een verleden als gigolo raakt op leeftijd en zoekt berooid onderdak bij zijn oudere broer, die als nachtverpleger werkt.
Aanvankelijk lijkt het om een concrete situatie van hulp en opvang te gaan. Maar geleidelijk verandert de verhouding. De nieuwkomer trekt in bij zijn broer en dringt steeds verder binnen in diens leven: hij begint hem als het ware tot op het bot uit te vreten, ongehoord.
Daarmee ontstaat een beklemmende vraag: wat gebeurt hier werkelijk? Is er sprake van een geraffineerde machtsstrijd, waarin de ene broer de andere langzaam uitput? Of zien we een werkelijkheid die mede wordt gevormd door beider angsten, schuldgevoel en de verregaande verbeelding van elk van deze broers?
Die onzekerheid is dramatisch interessant. De kijker wordt niet alleen geconfronteerd met wat zich tussen de personages afspeelt, maar ook met de vraag hoe betrouwbaar hun beleving van de werkelijkheid is.
Deze filmproductie werd gespeeld door Arend Bulder (die op 40-jarige leeftijd overleed aan aids) in de rol van listige gigolo, die zijn broer. de nachtverpleger, gespeeld door Rutger W. Weemhoff, allengs als een citroen weet uit te persen. Toch geeft hij zijn hondsbrutale broer het nodige weerwerk.
Videotheater koos voor een compacte vorm waarin de onderlinge verhouding tussen deze twee personages centraal staat. De beslotenheid van die verhouding versterkt het gevoel van claustrofobie: er lijkt wederzijds nauwelijks ruimte om aan de greep van de ander te ontsnappen.
Wat maakt Ondergangen vandaag nog interessant?
De kracht van De Haan is dat hij dergelijke verhoudingen niet reduceert tot een eenvoudige tegenstelling tussen goed en kwaad. Zijn personages blijven raadselachtig.
Een vergeten schrijver opnieuw bekeken
Zijn werk laat zien hoe vroeg en indringend hij zich bezighield met thema's die ook in de moderne literatuur en psychologie een belangrijke rol spelen. Ondergangen is daarvan een treffend voorbeeld. Het is een werk over de kwetsbaarheid van menselijke verhoudingen en over de mogelijkheid dat de behoefte aan liefde omslaat in beheersing en vernietiging.
De Videotheater-productie stelt de kijker voor de vraag die in De Haans werk besloten ligt: wanneer wordt de ander, op wie wij aangewezen zijn, degene aan wie wij langzaam ten onder gaan?
Bekijk de productie
De dramatische bewerking Ondergangen is opgenomen in het overzicht van Videotheater-producties, Drie x Drama, op de website van Uitgeverij Partout. Scroll aldaar even naar beneden:
