'Geopolitieke inspiratie': het Winternummer van Loving Geopolitics Magazine
In dit jubileumnummer vertellen ruim 20 schrijvers met originele beschouwingen en verrassende perspectieven waar zij geopolitiek door worden geïnspireerd. U kunt zich op dit Magazine gratis abonneren!
Rutger Weemhoff werpt op pag. 11-14, denkend aan Karl May’s boeken, een ander licht op de zogenaamde grenzeloosheid van de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika. Er waren wel grenzen, maar ze waren niet absoluut en vaak bepaald door natuurlijke fenomenen. Er waren bovendien afspraken mee gemoeid, waar we vandaag nog veel van kunnen leren.
Toen ik nadacht over geopolitieke inspiratie, moest ik onverwachts denken aan de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika. De Indianen, zoals wij ze in mijn kindertijd noemden. Ik las destijds de boeken van Karl May. Met de ‘Edele Wilde’ als moreel kompas, in de vorm van Winnetou, het iconische opperhoofd der Apachen, schiep May de ideale, nobele mens: een Indiaan. Hij beschreef hun enorme landschappen, hun nomadische bestaan, hun stammen en naties – en natuurlijk denk ik ook vaak nog terug aan het beeld van de vredespijp.
Dit romantische beeld is mij dus goed bekend: volkeren die vrij door een eindeloos landschap trokken, zonder grenzen zoals wij die kennen. Geen douaneposten, geen grenspaaltjes, geen paspoortcontrole. Als ik u vandaag vertel dat de Indianen geen grenzen kenden zoals wij, klinkt dat bijna als een geopolitieke utopie. Maar het klopt niet helemaal.
Er bestonden wel degelijk territoria. Verschillende inheemse naties beschouwden bepaalde gebieden als hun woon- en jachtgebied. Er bestonden afspraken over grond, jacht, visserij en doorgangsrechten. Er waren bondgenootschappen, oorlogen en verdragen. Het verschil zat eerder in de betekenis van grond, oftewel land. Voor Europeanen werd land steeds meer een bezit: iets dat je kon kopen, verkopen, begrenzen en uiteindelijk op een kaart kon tekenen. Veel inheemse gemeenschappen bezagen land anders.
Land was geen handelswaar dat één individu kon bezitten.
De beroemde verkoop van Manhattan aan de Nederlanders is daarvan een veelzeggend voorbeeld. De Europese interpretatie was een grondverkoop. De Lenape, een inheems volk dat destijds rond het huidige Manhattan leefde, zagen de transactie meer als het verlenen van gebruiksrechten aan een buitenstaander, in dit geval Hollanders.
Daar zit misschien de echte moderne geopolitieke les.
Een grens is namelijk nooit alleen een lijn op een kaart. Achter iedere grens zit een opvatting over eigendom, macht en gemeenschap.
En dan die vredespijp.
Ook dat verhaal is niet zomaar een mythe. Het was zeker niet simpelweg: samen een pijp roken en alle problemen waren opgelost. Voor al die verschillende Native Nations had de calumet een belangrijke diplomatieke betekenis. Een pijp kon worden aangeboden bij eerste ontmoetingen, of worden gebruikt bij onderhandelingen of bij het sluiten van verdragen en bondgenootschappen. Bij afsluitende ceremonies werd zo’n pijp uiteindelijk ook wel degelijk doorgegeven als teken van vrede en vertrouwen.
Zoals gezegd: er bestonden ook oorlogen en langdurige conflicten tussen verschillende natives. Juist daarom bleek die vredespijp ook interessant. Die stond wel degelijk symbool voor het tegenovergestelde van oorlog: het moment waarop deze inheemse partijen elkaar als serieuze gesprekspartner erkenden, ondanks geschillen.
Ook dat klinkt verrassend modern.
De Europese kolonisten ontdekten al snel dat zij met politieke gemeenschappen te maken hadden die hun eigen soevereiniteit en territoria verdedigden. In verdragen werden soms grenzen van gebieden nauwkeurig op z’n Indiaans omschreven.
Een bijzonder duidelijk voorbeeld is de Horse Creek Treaty van 1851, gesloten tussen de Verenigde Staten en negen Native Nations van de Northern Great Plains. In het verdrag werden de gebieden van die inheemse volken niet alleen als hun eigen territoria erkend; de grenzen ervan werden ook geografisch omschreven aan de hand van rivieren, bergen en andere landschappelijke lijnen. Het ging dus om echt specifieke gebieden, niet om een grenzeloze wildernis waarin iedereen maar rondtrok.
Tegelijkertijd laat hetzelfde verdrag zien dat die grenzen minder absoluut konden zijn dan onze huidige staatsgrenzen: er werden ook afspraken gemaakt over doorgaande wegen, militaire posten en het recht om door elkaars gebieden te reizen.
Dat maakt het verhaal van de Indianen juist interessant.
Een grens kon bestaan zonder automatisch een hermetische afsluiting te betekenen. Misschien moeten we daarom het oude beeld van de Indiaan zonder grenzen vervangen door een ander beeld. Niet een wereld zonder grenzen, maar een wereld waarin grenzen minder absoluut zijn. Een rivier, een bergketen, een jachtgebied of een afspraak kon een grens vormen. Maar zo’n grens hoefde niet noodzakelijk een muur te zijn. Je kon erdoorheen reizen, er handelen, er afspraken over maken. Het territorium kwam al sinds jaar en dag een bepaalde groep toe, naast het recht van anderen om zich daar doorheen te bewegen.
Dat roept een ongemakkelijke vraag op voor onze eigen tijd.
Wij hebben de wereld inmiddels bijna volledig verdeeld in staten, grenzen en economische zones. Onze kaarten zijn nauwkeuriger dan ooit. Betekent zo’n vlijmscherpe grens ook dat we elkaar beter begrijpen?
Samengevat: mijn geopolitieke inspiratie vanuit de Indianen komt niet voort uit hun geïdealiseerde wereld, zonder grenzen. Misschien ligt die, - voor de hand liggend, in de gedachtegang dat een grens ook een afspraak kan zijn.
En dat je – voordat je tegenover elkaar komt te staan – maar beter eerst eens samen de vredespijp kunt roken.
Tenslotte nog even terug naar Winnetou: hij is dapper, trouw, wijs en bezit een diep moreel besef, dat de zogenaamd beschaafde christelijke kolonisten vaak volledig misten.
De onderliggende boodschap van Karl May was dat beschaving niet afhangt van technologische vooruitgang of afkomst, maar van innerlijke adel en menselijkheid.