Smokkelende Academici

In de reeks blogs over smokkelende academici hierbij een blog over non-local consciousness

Open brief in de al langer lopende controverse tussen cardioloog Pim van Lommel en ondergetekende

Beste Pim,

Jij bent al heel lang een goede bekende van mij, en ik mag jou graag. Ik heb wel de nodige kritiek op jouw stellingname, als zou het bestaan van bewustzijn buiten het lichaam al wetenschappelijk bewezen zijn. Daaraan koppel jij een metafysisch paradijselijk hiernamaals. Hmmm. Wel spannende veronderstelling natuurlijk, maar opgepast, laten we het dan wel proberen waarlijk wetenschappelijk te onderbouwen?! Onze menings-verschillen hieromtrent liepen zo hoog op, dat jij op een goed moment besloten hebt om niet langer meer met mij in discussie te gaan. Ik leg hieronder voor de lezers toch nogmaals zo bondig mogelijk uit hoe en wat.

Artikel in The Lancet

Als cardioloog werd je wereldberoemd met jouw studie in The Lancet (2001), waarin jij bijna-doodervaringen (BDE’s) bij hartstilstand onderzocht. Op zich een prima idee, zeker weten!, om patiënten te gaan interviewen hieromtrent. De echte controverse zit hem in die data zelf, hoe objectief waren die vragen? De vragen inzake wat een vooronderstelde BDE was, waren weliswaar gestandaardiseerd, maar dat is niet hetzelfde als objectief.

De kritiek van methodologen en psychologen luidde destijds:

..de onderzoeksvragen waren deels sturend (bijvoorbeeld vooral gericht op bekende BDE-elementen zoals licht, tunnel, uittreding,→ het waren retrospectieve interviews, → mensen reconstrueerden hun ervaring achteraf,→ de context van het interview speelde mee, → patiënten wisten al dat ze iets ‘heel bijzonders’ hadden meegemaakt.

Met andere woorden: de studie mat subjectieve ervaringen, waarbij ook vele externe reeds bestaande BDE sjablonen en culturele framing wellicht een behoorlijk dwingende rol zouden kunnen spelen. Oppassen dus.

Hineininterpreteren

Pim, jouw interpretatie van deze data: als zou bewustzijn onafhankelijk van het brein kunnen bestaan (non-local consciousness), is daardoor dubieus. Jouw hypothese is sindsdien nu ruim 25 jaar gestoeld op dit artikel in de The Lancet destijds. En precies daarop richt zich mijn wetenschappelijke kritiek. Ik erken volmondig dat jouw studie empirisch interessant was, ik blijf echter zeggen: het was een observatiestudie, er is geen sprake van echt wetenschappelijk bewijs. Je verregaande conclusies gaan veel verder dan de data toelaten!

Kritische stemmen

De Britse cognitief neurowetenschapper Jason Braithwaite stelt dat jij correlaties presenteert als causale aanwijzingen en dat jij te snel concludeert dat verdere hersenactiviteit volledig afwezig was. Dit laatste punt vraagt mi om speciale aandacht. Jij suggereert nl. steeds dat bewustzijn nog optreedt ondanks een niet-functionerend brein. M.a.w., je bent hersendood, en toch zou er nog sprake zijn van bewustzijn.

De Nederlandse neurobioloog Dick Swaab is een van de bekendste critici. Zijn neurobiologische tegenargumenten: bewustzijn is product van hersenen, staat niet los daarvan, BDE’s zijn te verklaren via zuurstoftekort (anoxie), neurotransmitters (bijv. endorfines, ketamine-achtige effecten), of REM-intrusies/droomtoestanden. Daarnaast verwijt hij jou onvoldoende aansluiting bij bestaande neurowetenschap en speculatief gebruik van concepten uit de (kwantum-) fysica. 

Verdere specifieke wetenschappelijke neurobiologische kritiek

EEG meet slechts oppervlakkige hersenactiviteit, flatline betekent niet dat alle hersenprocessen gestopt zijn, en met name dieper gelegen hersenactiviteit kan na overlijden nog doorbestaan in de hersenen.*

• * Hersenen na de dood:

• Wetenschappelijk onderzoek suggereert dat hersenactiviteit minuten tot uren na het overlijden kan doorgaan. Er zijn waarnemingen van plotselinge "surges" (oplevingen) van gammagolven, die worden geassocieerd met bewuste waarneming en herinneringen, direct na de dood. 

De Telegraaf +2

• Locatie van hallucinaties/ervaringen:

• Deze restactiviteit lijkt plaats te vinden in hersengebieden die dromen en hoge hersenfuncties regelen, wat visioenen van verdriet of intense bijna-doodervaringen (hallucinaties of herinneringen) na het overlijden zou kunnen verklaren. 

Medical News Today +1

Kortom: → Pim, je argumentatie berust mogelijk op onvolledige neurobiologische metingen.

Mijn fundamentele kritiek richt zich verder op de aard van de data uit het The Lancet onderzoek. Als scepticus wil ik stellen: → dit was hooguit psychologisch materiaal, geen objectief bewijs voor een andere werkelijkheid.

Mijn dwingende vraag aan jou was/is:

Waarom troffen patiënten nooit eens Hitler aan op het eind van de tunnel?

Waarom daar niet eens naar gevraagd?

Selectie en rapportagebias

Mensen vertelden vooral: betekenisvolle, troostrijke, coherente ervaringen. Als iemand iets absurds of beangstigends ervaren had, werd dat: minder vaak of helemaal niet door jou gerapporteerd, dan wel anders geïnterpreteerd (“verwarring”, “droom”). Er bestaan echter wel degelijk negatieve BDE’s (angst, leegte, hel-achtige beelden), maar die zijn zeldzamer en minder 'publiek' gemaakt.

Culturele conditionering

Mensen zien wat ze (onbewust) kennen:

• in het Westen: licht, tunnel, overleden familie

• in India: vaker religieuze figuren zoals Yamraj

• in Japan: bureaucratische overgangswerelden

Kort gezegd: het brein put bij BDE uit culturele beeldbanken, niet uit een geobjectiveerde andere wereld.

JOUW ONDERZOEK IN THE LANCET UIT 2001 OMTRENT Bijna Dood Ervaringen RAMMELDE..

Wat waren die vragen eigenlijk?

Er waren grofweg twee lagen:

1. Eerste, korte interview (cruciaal!)

Binnen enkele dagen na reanimatie werd gevraagd:

• “Herinnert u zich de periode van bewusteloosheid?”

• “Wat herinnert u zich?”

Dat klinkt open en dát is het ook.

Maar dan komt het tweede deel:

• ervaringen werden gecodeerd volgens een bestaande schaal: the weighted core experience index

 En daar zit de angel.

1. Die index kent punten toe voor typische BDE-elementen zoals:

• tunnel

• licht

• overleden personen

• uittreding

• vredig gevoel

Hoe meer van die elementen → hoe “dieper” de BDE 

Met andere woorden: de meetlat is al gebaseerd op een vooraf gedefinieerd BDE-verhaal.

Waarom dit problematisch is (en dit is mijn munitie): cirkelredenering!

Je meet: of mensen een BDE hebben, maar definieert een BDE als: aanwezigheid van precies die kenmerken  a priori. 

Dus: je vindt wat je vooraf reeds hebt ingebouwd om te bevinden.

Dit is een klassieke ‘confirmation bias’: individuals specifically look for information that supports their current views.

Die Open vraag aan het begin is minder open dan hij lijkt, die eerste vraag (wat herinnert u zich?) lijkt neutraal. Maar: patiënten weten dat ze bijna dood waren, het interview plaats vindt in medische context, en dat de interviewer weet waarnaar hij zoekt. En daarna wordt alles gefilterd door die index. Dus zelfs als iemand iets totaal afwijkends zegt: → het wordt alleen relevant geacht als het in het BDE-format past.

Hierdoor ontstaat reductie van afwijkende ervaringen. Stel iemand zegt: ik zag chaos, ik hoorde stemmen, ik was gewoon van het padje, het was hels..

Dan gebeurt er dit met behulp van de index: geen punten → geen “echte” BDE, dus verdwijnt deze info uit de kernanalyse!

Dit verklaart precies mijn intuïtie om eens naar Hitler op het eind van de tunnel te informeren? Waarom er geen bizarre, donkere of willekeurige ervaringen domineren? Ze worden methodologisch weggedrukt. De meetmethode is echt niet neutraal en vooral: niet geschikt om metafysische conclusies te trekken.

CONCLUSIE:

Het onderzoek lijkt open, maar meet in werkelijkheid alleen wat het vooraf definieert als een bijna-doodervaring. Alles wat daarbuiten valt, telt eenvoudigweg niet mee.

De meetlat én interpretatie trekken het geheel richting één verhaal.

Wat zegt dit alles over jou PIM?

Dit is waarom ik jou al heel lang wil bekritiseren:

• Jij neemt de consistentie van die BDE verhalen als een serieuze aanwijzing voor een externe realiteit

• Als scepticus zeg ik: die consistentie komt juist uit gedeelde hersenprocessen + framing dankzij cultuur

Of simpeler: niet omdat het waar is zien mensen hetzelfde, maar omdat ze hetzelfde soort (cultureel bepaalde) brein hebben.

BDE geeft geen kijkje in het hiernamaals, maar wel in de werking van een brein onder extreme stress.

• Pim,. je trekt veel te voorbarige conclusies uit je te beperkte data van destijds

• Pim, je onderschat neurobiologische verklaringen

• Pim, je presenteert speculatieve theorieën als wetenschap

• Pim, je gebruikt peptalk die meer lijkt op een diepe overtuiging, dan op een toetsbare hypothese,

• Pim, je spreekt een breed publiek aan met existentiële beloftes (continuïteit van paradijselijk bewustzijn)

En precies dát schuurt bij mij.

Jij opereert op de grens tussen wetenschap en zingeving en presenteert die twee alsof ze hetzelfde zijn.

Jij begon ooit als een arts die interessante ervaringen registreerde, maar eindigt als iemand die er een volstrekt fictief wereldbeeld uit gedestilleerd heeft, en nogmaals, dat laatste heeft meer van een overkill aan overtuiging dan van echt bewijs. Intussen heb je wereldwijd een goeroe-status bereikt hiermee en heb je miljoenen volgelingen. Ik moet denken aan de Middeleeuwen. Als je een aflaat kocht, wist je dat je in het hiernamaals een plekje kreeg in het paradijs.

Ik ben bang dat ik toch in de hel kom te belanden, zeker na dit blog. 

Salut,

je Rutger W. Weemhoff