De bus naar Dachau - Schauspielhaus Bochum ism De Warme Winkel
Nachtkritik door Sarah Heppekausen
Première in Bochum 6 november 2022.
Samen met Vincent Rietveld maakt Ward Weemhoff deel uit van het Nederlandse theatercollectief De Warme Winkel, dat zijn première in Duitsland viert met de wereldpremière van "The Bus to Dachau" in het Bochum Schauspielhaus.
Met behulp van film en theater gaat het Nederlandse collectief De Warme Winkel op reis naar herinneringen.
Naar het concentratiekamp Dachau. "De bus naar Dachau" vertelt over de Holocaust en hoe deze in beelden vast te leggen. Een pijnlijke, intelligente avond.
Wat een verhaal!
29 april 1945 - het concentratiekamp Dachau wordt bevrijd door het Amerikaanse leger. In de dagen die volgden werden de overwegend politieke gevangenen opgehaald door vertegenwoordigers van hun thuisland, die de verzetsstrijders als helden vierden. Niemand komt uit Nederland. Enkele weken later charteren enkele Nederlandse verzetsmensen een bus, rijden naar Holland, worden, - nog in gevangenispak, aangehouden bij de grens, blijven daar in de buurt voorlopig in quarantaine en worden ook later thuis nog weer lastig gevallen door de politie, omdat zij geen paspoort bezaten.
Ward Weemhoff was 10 jaar oud toen zijn vader in de jaren negentig dit stukje Nederlandse geschiedenis aangreep als kans voor een filmscript: hij liet de voormalige Nederlandse verzetsmensen begin jaren ‘90 met een touringcar op latere leeftijd retour Dachau reizen. De film is nooit gemaakt. Maar 30 jaar later brengt zijn zoon deze fictieve filmopname naar een Duits theaterpodium.
Dat het een uitdaging, zelfs een brutaliteit is om een toneelstuk over de Tweede Wereldoorlog te ontwikkelen en te spelen in het land van de daders, komt aan de orde in de slotscène.
"Handen af van onze Holocaust", bedreigen de Duitse acteurs de Nederlandse filmmaker (Vincent Rietveld), die in de film zelf een SS'er in een leren jas speelt, tegen het einde.
Nu vanaf het begin. Er zit een groep bezoekers op het podium en deze wordt geïnformeerd over de komende avond en het hele verhaal erachter.
En dan mag men het kamp uitproberen in een houten, raamloze backstage ruimte. Het is er krap, deprimerend en spannend, we horen de stemmen van binnen. Geluiden worden gesimuleerd, gekreun tijdens het werken in het magazijn, zweepslagen - en dan het geschreeuw. Zwart. Wat een plotselinge aanval van echte horror alleen al in dat geluidseffect.
Zo werkt deze voorstelling. Temporele niveaus en verschillende formats rollen net zo snel over je heen als de emoties tijdens het kijken. Gelach, schok, verbazing, nieuwsgierigheid, angst wisselen elkaar voortdurend af.
We horen de acteurs praten over de film "Schindler's List" van Steven Spielberg en het (heden) nog onvoltooide Holocaust-project van Stanley Kubrick.
En dan volg je de camera in de opslagruimte, zie je de uitgehongerde mensen in close-up, smekend om meer soep (live filmopname in oorlogstijd).
Of kijk naar acteur Risto Kübar als een gevangene die het overleefde, geplaagd door nachtmerries en een zeurend schuldig geweten - in 1993:9
"Ik heb een stuk brood van hem gestolen". Alles loopt in elkaar over, overweldigend en overtuigend.
Het is een poging om de herinnering blijvend te maken. Een poging die altijd aan zijn mislukking refereert. Omdat elke film een vorm van historische vervalsing is, - wordt er op het toneel gezegd. Dus de performance tolereert ook meer eigentijdse vormen van communicatie en vervreemdt de gezichten van de gevangenen met cartoon ogen zoals in een Snapchat-scène. Maar de avond is net zo emotioneel als vader (Vincent Rietveld) en zoon (Ward Weemhoff, zowel in het echt als op het podium) het Schubert-lied "Am Tage Aller Seelen" zingen en elkaar filmen. Een intiem moment, absurd en heilzaam tegelijk.
Met het ensemble (Marius Huth, Mercy Dorcas Otieno, Lukas von der Lühe, Lieve Fikkers en Risto Kübar) werken Rietveld en Weemhoff heel precies scènes uit die je raken, zowel in hun brutaliteit als in hun nonchalance.
Niets dan brandpunten die van tijd tot tijd oplichten en opflakkeren. De nazi's droegen niet alleen leren jassen, maar ook langharige blonde pruiken. Enerzijds is dit de toespeling op de kaalgeschoren hoofden van de gevangenen. Aan de andere kant is het akelig grappig als de SS'ers eerst hun haar uit hun gezicht moeten doen voordat ze de "joodse varkens" uit hun appartementen halen.
Maar de avond is geen pastiche, daarvoor is het te aandoenlijk. Het is geen moreel leidend verhaal, daar is het te complex voor. De Warme Winkel biedt ons anderhalf uur alternatieve opzet, tegen vergeten, tegen fictieve eenzijdigheid, tegen een louter zwaar gevoel, tegen onwetendheid, tegen stilte. En met veel onbeantwoorde vragen. Dat is nogal een brutaliteit. Goed zo.
