Boven mijn bureau hangt dit tegeltje met de volgende tekst:
Daily Prayer: Oh Lord, help me to keep my big mouth shut until I know what I am talking about.
Nadat ik als 14-jarige angry young man het meesterwerk van Albert Camus met als titel ‘De mens in opstand’ enthousiast geconsumeerd had, nam ik mij voor om mijzelf de rest van mijn leven als eeuwige querulant op te stellen. Tot op heden is dat goed gelukt. De wereld zou een paradijs kunnen zijn voor iedereen, dus er valt heel wat te zaniken, tot op de dag van vandaag. Voorlopig kan ik nog wel even voort. Het is mijn tweede natuur geworden om de lat zo hoog mogelijk te leggen: filosofisch absurdisme als antwoord op de Open Inrichting die wij van onze planeet hebben gemaakt. Beredeneerde radicaliteit als enige werkelijk revolutionaire optie die eventueel tot verandering leidt.
De mythe van Sisyphus
Camus ligt de nadruk niet zozeer op het creëren van persoonlijke betekenis, maar eerder op de acceptatie van de absurditeit van het bestaan en het kiezen voor een houding van rebellie tegen deze zinloosheid. In Le Mythe de Sisyphe schrijft hij over de mythe van Sisyphus, die gedoemd is om voor eeuwig een steen de berg op te rollen, om deze even later slechts weer naar beneden te zien rollen. Voor Camus staat Sisyphus symbool voor de menselijke conditie en de absurde aard van het leven, waarin mensen ondanks het gebrek aan een hoger doel of uiteindelijke betekenis toch kiezen om door te gaan. Dit spreekt mij nu nog steeds aan, de verplichting om optimistisch te blijven, terwijl je deep down aartspessimistisch bent. Bedenk eens hoe het gif van de digitalisering, met name ook het open riool van de sociale media, de democratie worldwide sloopt? De macht is beland bij een paar supranationale big techbedrijven, een handjevol digitale feodalen heeft de wereld overgenomen, zijn wij daarmee iets opgeschoten? AI fabrieken van intelligentie, moeten we het daarvan hebben in de toekomst? Wie organiseert nog de zo vurig gewenste levensechte solidariteit?
Filosofie, de moeder van alle wetenschappen
Filosofie was het enige vak waar ik wezenlijk iets van opstak op het gymnasium. Denken is zo de grote liefde van mijn leven gebleken, (naast de negen andere levens die ik geleid heb, samen met mijn geliefde). En dan wel: denken over in principe alles wat zich als verschijnsel aan je voordoet. Stoffelijk, in onze zg. ‘realiteit’, dan wel onstoffelijk, in onze geest. Filosofie als de grote vergruizer van alles wat zich in de talloze vigerende wetenschappen voordoet. Iedere wetenschapper werkt zich het leplazerus om ergens meer zekerheid over te genereren. Neem bv. de kwantumfysica: iets is er pas als je het waarneemt. Mooi, prima, bedankt. We nemen het mee in de filosofische zoektocht naar waarheid. Die waarheid is altijd tijdelijk, onzekerheid als modern wiskundig axioma: de enige zekerheid is dat niets zeker is.
Is dat echt zo?
Filosofie van de dood
In 2002 werd ik in een interview in het blad Filosofiemagazine tot ‘filosoof van de dood’ gebombardeerd. Ik meen inderdaad dat wij mensen wel degelijk een (1) zekerheid kennen, nl. die van de dood (die wij overigens niet kunnen kennen). Echter, dat wij sterven is toch echt onontkoombaar, alles bepalend. Daaruit distilleerde ik vervolgens mijn levensfilosofie: ik sterf, dus ik ben. Ons leven is relatief, eindig, onze tijd van leven uiterst kostbaar (vandaar die negen levens..) De dood is de grote motor waar de mensheid filosofisch gezien op draait, de nimmer te verzadigen slokop: tel de doden maar eens na tijdens elk dagelijks journaal, bij een zoveelste bombardement op Gaza of Kiew..Of telt het bericht van de dood van een neefje dat geschept is door een dronken automobilist niet nog veel zwaarder? Dromen we niet allemaal weleens over onze eigen begrafenis, worden we dan niet hevig huilend wakker?
Cultuurfilosofie
Een visie vanuit filosofie van de dood is belangrijk, als we vervolgens de stap naar ‘cultuur’ maken. Wat betekent cultuur echt? Cultuur is niet statisch. Het is een levend en dynamisch geheel van gewoonten, tradities, kunst, taal, waarden en overtuigingen die zich voortdurend ontwikkelen en aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Cultuur is geen 'zuiver' of 'authentiek', (oftewel doods!) erfgoed dat beschermd moet worden tegen invloeden van buitenaf, maar een flexibel en veelzijdig en altijd levendig proces dat zich voortdurend ontwikkelt.
Nationalisme rukt op
In de afgelopen jaren heeft extreemrechts in veel landen aan terrein gewonnen, mede door een krachtige retoriek van culturele identiteit, oftewel: nationalisme. Deze stromingen, vaak gevoed door angst voor globalisering, immigratie en het verlies van 'traditionele' waarden, benadrukken de noodzaak om nationale culturen te beschermen. De retoriek van extreemrechts benadrukt aldus vaak een volstrekt fictief idee van een 'zuivere' nationale cultuur die behouden moet blijven. Dit negeert het feit dat cultuur altijd het product is geweest van interactie, uitwisseling en invloeden van buitenaf. Cultuur is diversiteit, en juist daarin ligt haar kracht. In plaats van de exclusieve en vaak uiterst vijandige, of zelfs gewelddadige houding van extreemrechts over te nemen, kunnen we het idee van culturele trots en patriottisme maar beter herdefiniëren op een inclusieve en verbindende manier. Ware cultuur is niet morsdood, maar springlevend, een rijk, divers en dynamisch onderdeel van onze samenleving. Cultuur is ons dagelijks geestelijk voedsel, waarvanuit we leven, zonder dat ga je dood!
Cultuur als collectieve identiteit
In de filosofie zijn er tal van theorieën die benadrukken dat de dood ons helpt om na te denken over wat het betekent om mens te zijn en hoe we ons leven willen leiden. Denk aan existentialisten als Heidegger en Sartre, of Hannah Ahrend, die benadrukken dat onze sterfelijkheid ons aanzet om authentiek te leven en verantwoordelijkheid te nemen voor onze keuzes. Deze filosofieën kunnen een dialoog mogelijk maken tussen verschillende culturen over levensdoelen en hoe we omgaan met het onvermijdelijke einde. Filosofie van de dood kan helpen culturele verschillen te overbruggen, omdat het ons confronteert met een universeel thema: de vergankelijkheid van het leven. Ondanks de grote verscheidenheid aan tradities, rituelen en overtuigingen rond de dood, delen alle culturen een fundamenteel begrip van sterfelijkheid. Door na te denken over hoe verschillende culturen met de dood omgaan, kunnen we beter inzicht krijgen in gedeelde universele waarden en emoties zoals verlies, rouw en de betekenis van het leven. Oorlogen, kernbommen, overstromingen door klimaatverandering: ze gaan allemaal over de dood, onze dood. Kortom, filosofie van de dood kan een brug slaan tussen culturen door een diepgaand gesprek over leven en eindigheid aan te gaan, wat wederzijds begrip en empathie als vanzelf bevordert.
Een nieuw soort patriottisme
Het idee van cultuur als een dynamische, inclusieve kracht betekent niet dat we onze eigen culturele identiteit moeten opgeven. Integendeel, het betekent dat we onze collectieve identiteit juist versterken door open te staan voor invloeden die ons verrijken. In plaats van angstig vast te houden aan een geromantiseerd beeld van het verleden, kunnen we pleiten voor een patriottisme dat gericht is op het wereldwijd versterken van cultuur door openheid en samenwerking. Dit betekent dat we trots kunnen zijn op onze nationale cultuur, terwijl we tegelijkertijd erkennen dat deze voortdurend verrijkt wordt door invloeden van buitenaf. Een cultureel patriot houdt van zijn land en zijn cultuur, maar ziet diversiteit niet als een bedreiging, maar als een kans. Door de geschiedenis heen heeft met name Nederland laten zien dat het in staat is om zich aan te passen en te evolueren, terwijl het toch zijn eigen identiteit behoudt. Dit is een kracht die we niet moeten onderschatten: Nederland heeft altijd baat gehad bij uitwisseling en diversiteit.
De dood is de grote gelijkmaker
Een culturele patriot is iemand die de eigen cultuur serieus neemt, maar ook erkent dat verandering en diversiteit onlosmakelijke delen zijn van wat cultuur werkelijk is: levenskunst. Dit alles speelt zich immers af in het voorportaal van onze dood. Wij mensen hebben een (1) geheime status gemeen hebben: dat is onze dood, de grote gelijkmaker. Dat geheim draag ik niet alleen, maar iedereen dus overal altijd met zich mee, op al onze reizen, bij al onze ontmoetingen, elke dag oefen je niet alleen een ietsie pietsie jouw eigen dood, maar ook die van de talloze anderen. De dood vormt zo voor ieder van ons de katalysator om volop cultuur te beleven, in alle openheid.
Culturele patriotten: een oproep tot actie
Het is tijd om de retoriek van angst en verdeeldheid die extreemrechts zo vaak hanteert, te vervangen door een boodschap van hoop en inclusie. Dit is een oproep aan culturele patriotten over de hele wereld om zich te verenigen en een positieve en constructieve visie te ontwikkelen voor de toekomst. Laten we een wereld creëren waarin nationale trots niet betekent dat we anderen uitsluiten, maar juist dat we onze eigen cultuur vieren door open te staan voor de wereld om ons heen. In deze benadering ligt de ware kracht van cultuur: niet als een vastomlijnd erfgoed dat beschermd moet worden tegen verval, maar als een levend en ademend geheel dat constant universeel evolueert.
Filosofie van de dood, da’s pas leven!
Culturele patriotten aller landen, verenigt u, en omarm een toekomst waarin culturele identiteit, welke dan ook, wordt gedefinieerd door ieders doodsbesef, met als kostbaar resultaat: verbinding en samenwerking.
PS Dit artikel blijft actueel en stond eerder in het gratis Loving Geopolitics Magazine: https://lovinggeopolitics.nl/